سهم ایرانی ها از پول نفت چقدر است؟
درآمد نفتی ایران در سال‌های ۱۳۵۳ و ۱۳۹۰ در بالاترین سطح قرار داشت که سهم هر ایرانی از پول نفت در این سال‌ها به ترتیب ۳۴۷ و ۱۷۵ دلار در ماه بود. عددی که در سال‌های اخیر به ۴۰ دلار رسیده است.
بررسی ارزش واقعی درآمدهای نفتی نشان می‌دهد که اوج درآمد صادرات نفت ایران، در سال ۱۳۹۰ و با حدود ۱۶۴میلیارد دلار(به قیمت‌های ثابت سال ۲۰۲۵) رخ داده است.
با این حال سال ۱۳۵۳ نیز یکی از قله‌های تاریخی درآمد نفتی ایران بوده و ارزش واقعی صادرات نفت در آن سال به حدود ۱۳۶میلیارد دلار رسیده است.
جمعیت ایران در سال ۱۳۹۰ حدود ۲٫۴ برابر جمعیت سال ۱۳۵۳ بوده و در نتیجه، با وجود بالاتر بودن مجموع درآمد نفتی در سال ۱۳۹۰، سرانه درآمد واقعی نفتی در سال ۱۳۵۳ تقریبا دو برابر سال ۱۳۹۰ بوده است. سهم هر ایرانی در سال ۱۳۵۳ حدود ۳۴۷ دلار در ماه و در سال ۱۳۹۰ حدود ۱۷۵ دلار در ماه خواهد بود. سهمی که در سال‌های اخیر به حدود ۴۰ دلار رسیده است.
چهار شوک کاهش درآمد نفت
شوک نخست در پی تحولات انقلاب اسلامی و اختلال در تولید و صادرات نفت، از سال ۱۳۵۷ آغاز شد. تولید نفت ایران که در شهریور ۱۳۵۷ به حدود ۶میلیون بشکه در روز نزدیک شده بود، در آذر به حدود ۲٫۳میلیون بشکه در روز کاهش یافت.
دلیل اصلی کاهش تولید نفت در این بازه، اعتصابات کارکنان شرکت نفت بوده است. در روزهای پایانی آذر ۱۳۵۷ صادرات نفت ایران تقریبا متوقف شد و تنها بخشی از تولید برای مصرف داخلی ادامه یافت.
پس از انقلاب، صادرات نفت از اوایل اسفند ۱۳۵۷ از سر گرفته شد. با این حال تصمیم سیاسی مبنی بر کاهش فروش نفت و همچنین شروع جنگ موجب شد تولید نفت ایران در سال ۱۳۵۹ به کمتراز ۲ میلیون بشکه در روز برسد.
اختلال عرضه نفت ایران، در کنار نگرانی بازار جهانی از تداوم جنگ ایران و عراق، به افزایش شدید قیمت نفت انجامید، به‌گونه‌ای که قیمت هر بشکه نفت از حدود ۱۳ دلار در سال ۱۳۵۷ به حدود ۳۴ دلار در سال ۱۳۵۹ رسید. این افزایش قیمت بخشی از کاهش درآمد ناشی از افت حجم صادرات را جبران کرد، اما مانع کاهش درآمد نفتی ایران نشد. ارزش صادرات نفتی کشور از حدود ۲۱٫۷میلیارد دلار در سال ۱۳۵۷ به ۱۹٫۲میلیارد دلار در سال ۱۳۵۸ و ۱۱٫۷میلیارد دلار در سال ۱۳۵۹ کاهش یافت.
شوک دوم در سال ۱۳۶۵ و در پی سقوط قیمت جهانی نفت رخ داد. قیمت نفت در سال ۱۳۶۵ به‌شدت کاهش یافت و از حدود ۲۷ دلار در هر بشکه در سال ۱۳۶۴ به حدود ۱۴ دلار رسید. همزمانی این تحول با تداوم جنگ ایران و عراق، محدودیت‌های صادراتی و آسیب به زیرساخت‌های نفتی، فشار مضاعفی بر اقتصاد ایران وارد کرد.
ارزش صادرات نفت ایران از حدود ۱۲٫۹میلیارد دلار در سال ۱۳۶۴ به حدود ۵٫۵میلیارد دلار در سال ۱۳۶۵ سقوط کرد. این کاهش، با لحاظ تورم دلار، به معنای افت درآمد واقعی از حدود ۳۹میلیارد به ۱۷میلیارد دلار به قیمت‌های سال ۱۴۰۴ بود.
از ابتدای دهه ۱۳۸۰، همزمان با رشد اقتصاد جهانی، افزایش تقاضای چین و سایر اقتصادهای نوظهور و محدودیت رشد عرضه، قیمت نفت وارد یک روند صعودی شد. متوسط قیمت جهانی نفت از حدود ۲۹ دلار در سال ۱۳۸۲ به بیش از ۱۰۵ دلار در سال ۱۳۹۱ رسید. در نتیجه، ارزش واقعی صادرات نفت ایران نیز از حدود ۴۶میلیارد دلار در سال ۱۳۸۲ به اوج تاریخی حدود ۱۶۴میلیارد دلار در سال ۱۳۹۰ افزایش یافت.
مجموع ارزش واقعی صادرات نفت ایران در سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۱ حدود ۹۲۰میلیارد دلار بوده است. رقمی که در مقایسه با حدود ۳۰۷میلیارد دلار در سال‌های ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۳، تقریبا سه برابر شده است.
شوک سوم در ابتدای دهه ۱۳۹۰ و در پی تشدید تحریم‌های بین‌المللی علیه صنعت نفت و نظام بانکی ایران آغاز شد و با سقوط قیمت جهانی نفت در سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ شدت گرفت. تحریم‌های نفتی و مالی در سال ۱۳۹۱ موجب شد صادرات نفت خام و میعانات ایران از حدود ۲٫۵میلیون بشکه در روز در سال ۱۳۹۰ به حدود ۱٫۵میلیون بشکه در روز در سال ۱۳۹۱ کاهش یابد.
همزمان قیمت جهانی نفت که در ابتدای این دوره بیش از ۱۰۰ دلار در هر بشکه بود، در سال ۱۳۹۴ به حدود ۵۰ دلار رسید. در نتیجه، ارزش واقعی صادرات نفت ایران از حدود ۱۶۴میلیارد دلار در سال ۱۳۹۰ به حدود ۳۷میلیارد دلار در سال ۱۳۹۴ کاهش یافت.
شوک چهارم در پی خروج آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷ و بازگشت تحریم‌های نفتی در سال ۱۳۹۸ شکل گرفت. محدودیت فروش نفت، پایان معافیت‌های خرید نفت برای برخی کشورها و دشواری انتقال درآمدهای صادراتی، حجم صادرات و درآمد نفتی ایران را به‌شدت کاهش داد.
شیوع کرونا در سال ۱۳۹۹ و افت تقاضای جهانی نیز فشار مضاعفی بر بازار نفت وارد کرد. بر اساس آمار اوپک، ارزش صادرات نفتی ایران از حدود ۶۰٫۵میلیارد دلار در سال ۱۳۹۷ به حدود ۱۹٫۴میلیارد دلار در سال ۱۳۹۸ و ۷٫۹میلیارد دلار در سال ۱۳۹۹ رسید.
