کدام موشک ایرانی به اروپا می‌رسد؟

با تداوم تنش میان ایران و آمریکا و همچنین افزایش تهدیدات برضد ایران، موضوع افزایش نامحدود برد موشک‌های ایران به عنوان عاملی بازدارنده و دفاعی به صورت جدی از سوی مقامات رسمی کشور مطرح شد.

در این میان نگاه‌ها به توانمندی فعلی موشکی ایران و اینکه کدام موشک درحال حاضر قادر است از محدوده پیشین دو هزار کیلومتری فراتر رود، بیشتر شده است. موشک خرمشهر ۴ به دلیل برخورداری از سرجنگی سنگین و برد اعلام‌شده ۲ هزار کیلومتری، یکی از گزینه‌های مورد توجه کارشناسان نظامی در این زمینه است. اما چرا این موشک بیش از همه توجه ارزیابان نظامی را به خود جلب کرده است؟

بخوانید:

سه سناریوی حمله دوباره آمریکا به ایران

آمریکا مخفیانه موشک‌های نقطه‌زن خریداری کرد

آیا ۲۶ آبان دوباره جنگ آغاز می‌شود؟

خرمشهر ۴؛ موشکی با سرجنگی ۱۵۰۰ کیلوگرمی و برد ۲۰۰۰ کیلومتر

موشک خرمشهر ۴ که با نام خیبر نیز شناخته می‌شود، در خرداد ۱۴۰۲ از سوی وزارت دفاع ایران رونمایی شد. این موشک از خانواده خرمشهر و در رده موشک‌های بالستیک میان‌برد با سوخت مایع قرار می‌گیرد. بر اساس مشخصاتی که هنگام رونمایی اعلام شد، خرمشهر ۴ می‌تواند یک سرجنگی با وزن تقریبی ۱۵۰۰ کیلوگرم را تا فاصله ۲۰۰۰ کیلومتری حمل کند.

استفاده از سوخت مایع خودمشتعل، یکی از ویژگی‌های فنی این موشک است. در این نوع پیشران، سوخت و اکسیدکننده هنگام تماس با یکدیگر مشتعل می‌شوند و برای آغاز احتراق به سامانه جرقه‌زنی متعارف نیاز ندارند. وزارت دفاع ایران همچنین از قابلیت اصلاح مسیر موشک در مرحله میانی پرواز و سرعتی تا حدود ۱۶ ماخ در خارج از جو خبر داده است. زمان آماده‌سازی اعلام‌شده برای این موشک نیز حدود ۱۲ دقیقه است.

با این حال، مهم‌ترین ویژگی خرمشهر ۴ برای موضوع مورد بررسی، ترکیب برد ۲۰۰۰ کیلومتری با سرجنگی نسبتاً سنگین آن است. این ترکیب نشان می‌دهد که بخشی از ظرفیت حمل محموله موشک به سرجنگی اختصاص پیدا کرده است؛ موضوعی که در تحلیل امکان افزایش برد اهمیت دارد.

گزارش تسنیم با طرح این مسئله، احتمال افزایش برد موشک‌هایی مانند خرمشهر را مطرح کرده است. در این گزارش، کاهش وزن سرجنگی از حدود دو تن به یک تن یا حتی ۵۰۰ کیلوگرم، به‌عنوان عاملی برای افزایش برد تا محدوده ۳۰۰۰ و حتی ۴۰۰۰ کیلومتر مورد توجه قرار گرفته است.

آیا کاهش وزن سرجنگی واقعاً برد موشک را افزایش می‌دهد؟

پاسخ علمی به این پرسش مثبت است. کاهش جرم محموله یکی از عواملی است که می‌تواند ظرفیت برد یک موشک بالستیک را افزایش دهد. این موضوع بر اساس یکی از اصول شناخته‌شده علم پیشرانش، یعنی معادله موشک تسیولکوفسکی، قابل توضیح است.

بر اساس این معادله، تغییر سرعت قابل دستیابی یک موشک به عواملی مانند سرعت خروج گازهای پیشران از موتور و نسبت جرم اولیه به جرم نهایی آن بستگی دارد. به زبان ساده، موشکی که در پایان مرحله پیشرانش باید جرم کمتری را حمل کند، از نظر فیزیکی ظرفیت بیشتری برای دستیابی به سرعت دارد. به همین دلیل، کاهش وزن سرجنگی می‌تواند به افزایش سرعت نهایی و در نتیجه افزایش مسافت طی‌شده در مسیر بالستیک منجر شود.

اما این رابطه به معنای آن نیست که با نصف کردن وزن سرجنگی، برد موشک نیز به نسبت مشخصی افزایش پیدا می‌کند. رابطه میان جرم محموله و برد، خطی و ساده نیست. برای تعیین میزان افزایش برد باید مجموعه‌ای از متغیرها از جمله عملکرد موتور، میزان سوخت، جرم سازه، مقاومت هوا و شرایط پرواز در نظر گرفته شوند.

برای مثال، تمام وزنی که موشک در مرحله نهایی حمل می‌کند، مربوط به مواد منفجره نیست. بخش بازگشت به جو، سازه محافظ و تجهیزات مرتبط نیز در جرم محموله نقش دارند. بنابراین، حتی اگر وزن مواد منفجره کاهش پیدا کند، لزوماً جرم کل بخش جداشونده به همان میزان کم نخواهد شد.

از طرف دیگر، موشک بالستیک پس از پایان مرحله پیشرانش، در مسیری تحت تأثیر گرانش حرکت می‌کند. انرژی و سرعتی که در مرحله شتاب‌گیری به دست آورده، در تعیین مسافت نهایی اهمیت دارد. در این مسیر، مقاومت جو، ارتفاع پرواز و شرایط بازگشت به جو نیز بر عملکرد نهایی اثر می‌گذارند.

بنابراین، اصل افزایش برد با کاهش وزن محموله از نظر علمی کاملاً معتبر است، اما نمی‌توان صرفاً با دانستن وزن سرجنگی و برد اعلامی یک موشک، برد جدید آن را محاسبه کرد. چنین برآوردی به اطلاعاتی درباره مشخصات موتور، جرم سازه و عملکرد واقعی سامانه نیاز دارد که بخش مهمی از آنها درباره خرمشهر ۴ به‌صورت عمومی منتشر نشده است.

از ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ کیلومتر؛ ارزیابی‌های خارجی درباره خانواده خرمشهر چه می‌گویند؟

فرضیه افزایش برد خانواده خرمشهر با کاهش وزن سرجنگی، صرفاً به گزارش تسنیم محدود نمی‌شود. پیش از این نیز برخی مراکز مطالعاتی و دولت‌های اروپایی به این موضوع پرداخته‌اند.

مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا (CSIS) در بررسی موشک خرمشهر به تصاویری اشاره کرده است که در سال ۲۰۱۹ منتشر شدند و نسخه‌ای از این موشک را با بخش سرجنگی متفاوت و کوچک‌تر نشان می‌دادند. همچنین در نامه مشترک فرانسه، آلمان و بریتانیا به سازمان ملل در سال ۲۰۲۳، به ارزیابی افزایش برد این خانواده موشکی از ۲۰۰۰ به حدود ۳۰۰۰ کیلومتر با استفاده از بخش بازگشت به جو سبک‌تر اشاره شده بود.

این ارزیابی از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد موضوع افزایش برد خانواده خرمشهر، پیش‌تر نیز در محافل کارشناسی و امنیتی اروپا مطرح بوده است. با این حال، نباید آن را اثبات‌کننده برد ۳۰۰۰ کیلومتری خرمشهر ۴ دانست؛ زیرا نسخه مورد اشاره در تصاویر سال ۲۰۱۹ الزاماً همان خرمشهر ۴ نیست.

مؤسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی (IISS) نیز در گزارشی درباره توان موشکی ایران، ارزیابی مشابهی را درباره خانواده خرمشهر مطرح کرده بود. در این بررسی، کارشناسان این مؤسسه برآورد کردند که با کاهش وزن محموله از حدود یک تن به ۵۰۰ کیلوگرم، برد موشک می‌تواند از حدود ۲۰۰۰ به نزدیک ۲۸۰۰ کیلومتر افزایش پیدا کند.

این ارقام، برآورد کارشناسی درباره نسخه مورد بررسی در آن زمان هستند و نباید آنها را نتیجه یک آزمایش عملیاتی از خرمشهر ۴ تلقی کرد. با این حال، در کنار ارزیابی CSIS و نامه کشورهای اروپایی، نشان می‌دهند که افزایش برد خانواده خرمشهر تا محدوده ۳۰۰۰ کیلومتر از نظر برخی کارشناسان خارجی نیز یک احتمال قابل بررسی بوده است.

اما درباره رسیدن به ۴۰۰۰ کیلومتر وضعیت متفاوت است. برای این رقم، شواهد عمومی و مستقلی که نشان دهد خرمشهر ۴ با یک پیکربندی مشخص چنین بردی را در آزمایش واقعی به دست آورده، در دسترس نیست. بنابراین، محدوده ۴۰۰۰ کیلومتر را باید فعلاً یک برآورد یا فرضیه مطرح‌شده درباره ظرفیت بالقوه دانست، نه برد عملیاتی تأییدشده این موشک.

آیا خرمشهر ۴ می‌تواند به اروپا برسد؟

پاسخ به این پرسش به این بستگی دارد که منظور از اروپا کدام بخش این قاره باشد. فاصله جغرافیایی ایران تا کشورهای اروپایی یکسان نیست و نمی‌توان تمام اروپا را در یک محدوده واحد قرار داد.

با برد رسمی ۲۰۰۰ کیلومتر، خرمشهر ۴ در وضعیت اعلام‌شده خود امکان دسترسی به بخش‌های گسترده اروپا را ندارد. اما اگر ارزیابی افزایش برد خانواده خرمشهر تا حدود ۳۰۰۰ کیلومتر را در نظر بگیریم، موضوع دسترسی به بخش‌هایی از جنوب شرقی و شرق اروپا از نظر جغرافیایی قابل بررسی خواهد بود. افزایش این محدوده تا ۴۰۰۰ کیلومتر نیز در صورت تحقق، دامنه جغرافیایی بسیار گسترده‌تری را در بر می‌گیرد و بخش‌هایی از اروپای مرکزی را نیز وارد محدوده نظری دسترسی می‌کند.

در مورد خرمشهر ۴، آنچه به‌صورت رسمی اعلام شده برد ۲۰۰۰ کیلومتری با سرجنگی حدود ۱۵۰۰ کیلوگرمی است. ارزیابی‌های خارجی نیز از امکان افزایش برد خانواده خرمشهر تا حدود ۲۸۰۰ تا ۳۰۰۰ کیلومتر با تغییر مشخصات محموله حکایت دارند. اما برد ۴۰۰۰ کیلومتری هنوز پشتوانه رسمی و  تأییدشده ندارد.