«فقط یک بار امتحان می‌کنم»؛ جمله ای که می‌تواند آغازگر اعتیاد باشد
یک روانشناس با تاکید بر اینکه بسیاری از نوجوانان با تصور «فقط یک‌بار امتحان می‌کنم» پا در مسیری می‌گذارند که ممکن است به چاهی عمیق تبدیل شود، هشدارداد که این کنجکاوی در کنار حضور در گروه‌های دوستی پرخطر، مهم‌ترین نقطه شروع اعتیاد است.
مهدی محمدی روانشناس در این باره که عوامل اصلی که فرد را به‌سمت اولین تجربه مصرف موادمخدر سوق می‌دهد، گفت: معمولا اولین تجربه مصرف ناشی از یک عامل منفرد نیست. این وضعیت حاصل تعامل چندین متغیر فردی، خانوادگی و اجتماعی است که در کنار هم قرار می‌گیرند. اگر بخواهیم این عوامل را دسته‌بندی کنیم، می‌توان به چند محور اصلی اشاره کرد.
وی افزود: نخستین عامل در دوران نوجوانی و جوانی، حضور در گروه‌های دوستانه و محیط رشد فرد است. وجود دوستانی که مصرف‌کننده هستند، تعارفات دوستانه و عادی‌سازی مصرف در محیط، از مهم‌ترین دلایل شروع است. برخی مطالعات نشان می‌دهد که خانه و دوستان، شایع‌ترین محل برای تجربه نخستین مصرف مواد مخدر هستند.
محمدی ادامه داد: دومین عامل، حس کنجکاوی است، بسیاری از نوجوانان در مسیر رشد به‌دنبال تجربه‌های جدید هستند. تصور اینکه "فقط یک‌بار امتحان می‌کنم" نقطه شروعی است که فرد را در چاله‌ای می‌اندازد که ممکن است به چاهی عمیق تبدیل شود. تحقیقات داخلی نیز همبستگی معناداری میان کنجکاوی و شروع زودهنگام مصرف مواد نشان داده است. عامل سوم، فشارهای روانی است. استرس‌های روزمره، مشکلات هیجانی دوره نوجوانی، افسردگی، اضطراب، احساس بی‌آیندگی، تعارضات شخصی و برخی اختلالات روان‌شناختی، فرد را در برابر مصرف مواد آسیب‌پذیر می‌کند و می‌تواند از نشانه‌های خطر باشد.
نقش خانواده و نظارت والدین
محمدی با تاکید بر اهمیت بنیان خانواده، اضافه کرد: وجود مشکلات خانوادگی، عامل مهم دیگری است. نظارت ضعیف والدین، تعارضات شدید در خانواده، زندگی در خانواده‌های تک‌والد یعنی خانواده‌هایی که یک والد بار زندگی را به‌دوش می‌کشد یا خانواده‌هایی با سابقه مصرف موادمخدر، به‌شدت با رفتارهای پرخطر و شروع مصرف مواد مرتبط است. گرایش کلی به هیجان‌طلبی و رفتارهای پرخطر نیز تاثیرگذار است، به‌طوری که استفاده زودهنگام از سیگار و تمایل به‌فعالیت‌هایی که هیجان بالایی دارند، فرد را بیشتر در معرض تجربه مواد مخدر قرار می‌دهد.
فشارهای اقتصادی و محرومیت‌های اجتماعی
این روانشناس خاطرنشان کرد: در نهایت، فشار اقتصادی، بیکاری و محرومیت‌های اجتماعی نیز عامل دیگر است. البته فشار اقتصادی به‌تنهایی توضیح‌دهنده نیست، چرا که همه خانواده‌های کم‌برخوردار درگیر مصرف مواد نیستند، اما این فشار از طریق ایجاد استرس مزمن، ناامیدی نسبت به آینده و کاهش فرصت‌های اجتماعی، خطر گرایش به موادمخدر را افزایش می‌دهد.
محمدی درباره اینکه یک مصرف تفننی به الگوی مصرف مداوم تبدیل می‌شود، اظهار کرد: معمولا مصرف یک‌دفعه و ناگهانی به وابستگی تبدیل نمی‌شود، بلکه اغلب چرخه و فرایندی را طی می‌کند، چرخه‌ای از یادگیری روانی، تغییرات مغزی، شرایط محیطی و نیازهای هیجانی که فرد به‌دنبال آن است.
این روانشناس ادامه داد: وقتی فرد تجربه لذت‌بخش یا آرامش‌کننده‌ای دارد و برای مدیریت حال بد خود از آن استفاده می‌کند، دفعات و مقدار مصرف افزایش می‌یابد، به‌طوری که کم‌کم ولع و عادتی در فرد به‌وجود می‌آید و کنترل فردی او کاهش می‌یابد. در ابتدای کار فرد ممکن است فقط در مهمانی‌ها، جمع دوستان یا موقعیت‌های خاص مصرف کند، اما اگر تجربه مثبتی مانند لذت، انرژی، آرامش یا کاهش اضطراب ایجاد کند، مغز یاد می‌گیرد که مصرف مواد مخدر، راه سریعی برای تغییر حال است و این همان فرایند تقویت رفتاری است که احتمال تکرار را بسیار زیاد می‌کند.
به گفته وی، در مرحله بعد انگیزه مصرف از خوش‌گذرانی به تنظیم احساسات تبدیل می‌شود، یعنی فرد از مواد مخدر به‌عنوان ابزاری برای تنظیم احساسات خود استفاده می‌کند. مثلا وقتی فرد مضطرب می‌شود، تنهاست، فشار مالی دارد یا دچار تعارض خانوادگی و بی‌خوابی است، برای آرام‌کردن احساسات خود سراغ ماده مخدر می‌رود. در این مرحله ماده مخدر دیگر فقط برای ایجاد حال خوب نیست، بلکه دارویی برای فرار از حال بد است که این «تقویت منفی» یکی از سازوکارهای مهم در تداوم مصرف محسوب می‌شود.
نقش محرک‌های محیطی و شرطی‌سازی
این روانشناس با اشاره به نقش محرک‌های محیطی، تصریح کرد: همزمان محرک‌های محیطی مانند دیدن دوستان مصرف‌کننده، رفتن به محل‌های مصرف، پایان هفته و دورهمی‌ها یا حتی پخش یک نوع موسیقی خاص می‌توانند میل به‌مصرف را فعال کنند. به‌همین دلیل است که فرد در ابتدا تصور می‌کند هر وقت بخواهد می‌تواند مصرف نکند و خود را کنترل کند، اما متوجه می‌شود که در موقعیت‌های مشخص کنترل، کار بسیار دشواری است.
وی افزود: با مصرف مکرر، در برخی مواد تحمل ایجاد می‌شود، یعنی مقدار قبلی دیگر اثر گذشته را ندارد و فرد برای رسیدن به اثر سابق، باید مقدار مصرف را بیشتر کند. همچنین قطع یا کاهش مصرف پس از استفاده مداوم می‌تواند علائم ترک را ایجاد کند و سازمان جهانی بهداشت، تحمل، علائم ترک، میل شدید و دشواری در کنترل مصرف را از ویژگی‌های مهم وابستگی و اعتیاد می‌داند.
محمدی در پایان تاکید کرد: مصرف مداوم لزوما به‌معنای هر روز مصرف‌کردن نیست. ممکن است فردی بگوید تفننی و فقط آخر هفته‌ها مصرف می‌کنم، اما اینکه هیچ آخر هفته‌ای را نمی‌تواند بدون ماده مخدر سپری کند، نشان می‌دهد که این رفتار مدام تکرار می‌شود. نشانه‌های مهم وابستگی شامل مواردی چون کاهش کنترل، اولویت‌یافتن مصرف موادمخدر نسبت به‌سایر فعالیت‌ها (ترجیح‌دادن مصرف به کارهای دیگر) و ادامه مصرف با وجود پیامدهای منفی است.
